Instrument voor bijstandsgerechtigden in de wanbetalersregeling

Op 12 juli 2016 is de ministeriële regeling in werking getreden over de voorwaarden, waaronder een bijstandsgerechtigde die zorgpremie moet betalen aan het Zorginstituut Nederland (de wanbetalersregeling) kan uitstromen en terug kan keren naar de zorgverzekeraar. Naast de regeling is door gemeenten en zorgverzekeraars een modelovereenkomst ontworpen waarin is opgenomen hoe zorgverzekeraars en gemeenten deze uitstroom kunnen organiseren. Alle zorgverzekeraars hebben toegezegd zich hieraan te houden. Belangrijk onderdeel is dat gemeenten de zorgpremie en een bedrag ter aflossing van de schuld inhouden op de uitkering en doorbetalen aan de zorgverzekeraar. Als de regeling succesvol ten einde komt, wordt de restschuld door de zorgverzekeraar kwijtgescholden.

Roermond zet in op preventie

Afbeeldingsresultaat voor roermondDe gemeenteraad van Roermond heeft vorige week het beleidsplan ‘Roermond, samen actief tegen armoede‘ vastgesteld. Ik mocht penvoerder zijn. Met op p. 23 een handig overzicht van voortgezet en nieuw beleid:

Wat blijft

  • Individuele inkomenstoeslag;
  • Participatieregeling;
  • Kwijtschelding gemeentelijke belastingen;
  • Zorgverzekeraar biedt korting op zorgpremie;
  • Stichting Leergeld;
  • Jeugdsportfonds;
  • Jeugdcultuurfonds;
  • Thom Hoofwijkfonds;
  • Subsidie Voedselbank en Kledingbank;
  • Informatievoorziening via o.a. Inkomenskaart, Kinderkanskaart, Berekenuwrecht.nl, Kansvoormijnkind.nl, Regelhulp.nl en WegWijzer Roermond;
  • Regiefunctionaris armoedebeleid;
  • Armoedetelefoon;
  • (Gast)lessen op ROC. Zij worden wel gestimuleerd dit meer zelf op te pakken en minder
    afhankelijk te zijn van gastdocenten of andere facilitering.

Wat is nieuw

  • Verschuiving van beleid naar de voorkant: voorkómen van armoede in plaats van oplossen van armoede;
  • Integrale aanpak: keukentafelgesprekken door zorgteams en CJG op alle leefdomeinen, dus ook armoede;
  • Meer aandacht voor de jeugd: inzet op bieden van alle kansen en meedoen op het terrein van gezondheid, sport, cultuur, onderwijs en weerbaarheid. Structurele inbedding KAR;
  • Vroegsignalering rond life events (Afspraken met organisaties over doorverwijzing);
  • Formulierenbrigade;
  • Coaching en psychosociale hulp voor minima;
  • Inzet ervaringsdeskundigen;
  • Met woningcorporaties, energiebedrijven, zorgverzekeraars en andere (nuts)bedrijven en
    maatschappelijke organisaties maakt de afdeling schuldhulpverlening waar mogelijk
    (aanvullende) afspraken over vroegsignalering van schulden en doorverwijzing naar de
    (schuld)hulpverlening.
  • Binnen het sociaal domein zoveel mogelijk één aanspreekpunt en regisseur voor de burger. Informatievoorziening over financiële regelingen gebundeld;
  • Vaker huisbezoeken. Daarbij bovendien aandacht voor meerdere leefgebieden;
  • Online aanvragen inkomensondersteuning;
  • Schuldhulp Alliantie Samenwerken (SAS);
  • Bejegening meer positief stimulerend en uitgaand van vertrouwen.

Het beleidsplan is afgestemd met het vorige week eveneens vastgestelde beleidsplan schuldhulpverlening: ‘Weg uit de schulden‘.

Joke de Kock kandidaat Kamerlid

Hé, wie zien we daar op de PvdA-kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen? NVVK-voorzitter Joke de Kock. Hoog op nr. 12! Het wordt in maart wel nagels bijten voor Joke, want de PvdA schommelt in de peilingen rond de 11 zetels. Als je wilt dat zij het dossier armoedebeleid en schuldhulpverlening oppakt in de Tweede Kamer, geef haar dan je voorkeursstem!

joke

Quiet 500, Quiet Community en Quiet Kids in jouw gemeente?

quiet_coversIn 2013 verscheen het eerste Quiet500 Magazine. Ik blogde toen even niet; vandaar dat ik er nog niets over heb geschreven. Volledig onterecht, want het is een mooi en succesvol initiatief. En bij velen in dit werkveld inmiddels ook wel bekend, gelukkig. In de Quiet500 staan – met een knipoog richting de Quote500 – positieve portretten van mensen die het hoofd boven water proberen te houden, parodiërende ‘advertenties’, literaire verhalen en een ranglijst met de vijfhonderd armste Nederlanders. Een glossy die schuurt … letterlijk deze keer, want de meest recente editie heeft een kaft van schuurpapier. Bestel hem snel voor onder de kerstboom. De Quiet500 is voor € 10,- te koop bij meer dan 3.000 verkooppunten en via www.quiet500.nl. De opbrengst van de Quiet500 gaat volledig naar innovatieve armoedeprojecten.

Nieuw in deze editie is een uitneembaar kinderkatern Quiet Kids en de bijbehorende digitale lesbrief. In de gemeente Hilvarenbeek hebben alle lagere scholen het pakket in hun lessen gebruikt. Het is gratis beschikbaar gesteld aan groepen 7 en 8.

Het blad inspireerde twee Quote-miljonairs tot het oprichten van de Quiet Community, waaraan ik eerder dit jaar wel een artikel wijdde. De Quiet Community is een ‘marktplaats zonder geld’ waar halen, brengen en delen centraal staan. Bedrijven doen er eenmalig óf structureel een gift in de vorm van producten, diensten of donaties aan mensen in armoede. Begin 2016 startte een pilot in Tilburg. De Quiet Community (ICT en draaiboek) wordt begin 2017 gratis beschikbaar gesteld aan andere grote steden en regio’s.

Lees meer op www.quiet500.nl en www.quiet.nl.

Betrek jongeren bij opstellen armoedebeleid!

speaking-mindsBijvoorbeeld via ‘Speaking Minds’. Dit is een methode waarbij jongeren meedenken over een actueel beleidsvraagstuk, bijvoorbeeld de invulling van de ‘Klijnsma-gelden’, en de mogelijke oplossingen aan de gemeente terugkoppelen. Lees meer. Wees er snel bij, want het ministerie van SZW subsidieert de eerste 10 gemeenten die zich aanmelden!

Budgetten armoedebestrijding kinderen bekend

Afbeeldingsresultaat voor subsidieIn de decembercirculaire (p. 30) staat hoeveel gemeenten de komende jaren krijgen voor bestrijding van armoede in gezinnen met kinderen. In totaal gaat het om €85 miljoen.

In mijn nieuwsbrief van 28 september maakte ik al een raming per gemeente. Mijn raming klopt redelijk. Het Rijk heeft voor deze berekening net een andere inkomensgrens gehanteerd, vandaar de afwijkingen hier en daar.

Lees ook: Bestuurlijke afspraken rond inzet €85 miljoen voor kinderen

Ook in 2017 subsidie voor schulden- en armoedeproblematiek

Afbeeldingsresultaat voor financieringHet derde tijdvak van de subsidieregeling armoede en schulden is op 17 juni 2016 gesloten. In deze ronde zijn 14 aanvragen toegekend voor activiteiten die een duurzame bijdrage leveren aan het tegengaan van armoede- en schuldenproblematiek.

Op 1 februari 2017 opent het vierde tijdvak van de subsidieregeling. Aanvragen kunnen tot 28 februari 17:00 uur worden ingediend. Via sub.reg.armoedeschulden@minszw.nl kun je een aanvraagformulier opvragen.

Om maatschappelijke organisaties ook in 2018 en 2019 de mogelijkheid te geven subsidieaanvragen in te dienen, is staatssecretaris Klijnsma van plan om nog twee tijdvakken toe te voegen aan de subsidieregeling armoede en schulden.

Ontwikkelingen rond Beslagregister en Verwijsindex

In een brief van Klijnsma aan de Tweede Kamer lees ik, dat verbreding van het beslagregister nog wel even gaat duren. Met behulp van het beslagregister moeten beslagleggers met elkaar afstemmen, zodat de beslagvrije voet wordt gerespecteerd. In het beslagregister moeten gerechtsdeurwaarders sinds 1 januari 2016 alle derdenbeslagen op periodieke betalingen, inclusief beslagen op toeslagen, aanmelden. Het kabinet streeft ernaar dat daarnaast (de eerste) overheidsorganisaties in 2019 aansluiten op het beslagregister.

Omdat de verbreding van het beslagregister nog enige tijd in beslag zal nemen, is volgens Klijnsma een voortvarende aansluiting van de gemeentelijke schuldhulpverlening op de Verwijsindex schuldhulpverlening (VISH) van extra belang. Via VISH kunnen gerechtsdeurwaarders checken of een cliënt bekend is bij de schuldhulpverlening. Op basis daarvan kunnen zij hun opdrachtgever adviseren om de incasso hierop aan te passen (stop te zetten). Nog lang niet alle gemeenten hebben een aansluiting gerealiseerd. Gemeenten laten hierdoor volgens Klijnsma kansen liggen. Ze zal daarom binnenkort via een verzamelbrief het belang van VISH nogmaals onder de aandacht van gemeenten brengen.

Als je wilt aansluiten op VISH, dan denk ik, dat je contact moet opnemen met je automatiseerder (leverancier van je cliëntvolgsysteem) of de NVVK.

 

Voorlopig nog geen vereenvoudiging beslagvrije voet

Afbeeldingsresultaat voor goede voornemens loesjeKlijnsma schrijft op 2 december jl. in een brief aan de Tweede Kamer: ‘Het wetsvoorstel Vereenvoudiging van de beslagvrije voet ligt momenteel ter advisering bij de Raad van State en ik streef er naar dit wetsvoorstel […] nog dit jaar naar uw Kamer te sturen.’

Me dunkt dat invoering op 1 januari 2017 niet gaat lukken; het moet immers daarna nog naar de Eerste Kamer. Jammer, en ze had nog zo ‘haar stinkende best‘ gedaan. Nu gaat het waarschijnlijk niet eens meer lukken om dat binnen haar termijn als staatssecretaris voor elkaar te krijgen.

Kabinet ziet basisinkomen niet zitten

Het kabinet wijst het idee van een onvoorwaardelijk basisinkomen af, zo schrijft Asscher in een brief aan de Tweede Kamer. ‘Het invoeren van een onvoorwaardelijk basisinkomen is geen realistische en economisch haalbare optie. Los van de kosten, neemt bij een hoog basisinkomen het arbeidsaanbod af en is bij een laag basisinkomen aanvullende inkomensondersteuning nodig. In het huidige sociale zekerheidsstelsel staat activering centraal en wordt inkomensondersteuning geboden aan specifieke groepen zodat zij kunnen voorzien in hun noodzakelijke kosten van bestaan. Een basisinkomen past niet bij de breed gedeelde politieke ambitie om de arbeidsparticipatie en werkgelegenheid te verhogen.’

Experimenten Participatiewet
Ondertussen staat het kabinet wel toe dat gemeenten gaan experimenteren met bijstandsverlening. Dat staat althans in een ontwerpbesluit dat – voor zover ik kan nagaan – nog niet definitief is vastgesteld. Het ontwerpbesluit ligt in de Eerste Kamer en gaat daarna naar de Raad van State (ik kan het niet vinden in de archieven). Klijnsma wil op 1 januari 2017 starten. lees meer op vng.nl. Lees op mijn blog ook Experimenteren met bijstand en schulden (14 okt. jl.).

Naschrift d.d. 2 jan. 2017: In de Verzamelbrief van SZW (29 dec. ’16) staat dat Klijnsma de ministeriële regeling die de experimenten regelt op 1 maart 2017 in werking wil laten treden. In de verzamelbrief (p.3 en bijlage 1) staat hoe geïnteresseerde gemeenten mee kunnen doen.

Armoedebestrijding met een (kerkelijk) noodfonds

Afbeeldingsresultaat voor samenwerking loesjeOp meer dan 150 plekken in Nederland is de plaatselijke kerk betrokken bij een (inter)kerkelijk noodfonds. Zo’n noodfonds biedt tijdelijke financiële of materiële hulp aan mensen in armoede en werkt heel laagdrempelig. De meeste noodfondsen zijn interkerkelijk en werken samen met de voedselbanken, SchuldHulpMaatje of het Maatschappelijk Werk. Voor de gemeente is zo’n samenwerkingsverband een handig aanspreekpunt voor overleg en afstemming. Kerk in Actie heeft de ervaringen, tips en trucs van kerkelijke noodfondsen gebruikt om een toolbox te ontwikkelen, die je kunt downloaden op www.kerkinactie.nl/noodfondsen. Dus wil je als gemeente de versnippering van noodhulp aanpakken; wijs de kerken dan hierop.

En als je nog een stapje verder wilt gaan, verbind dan ook niet-kerkelijke initiatieven aan een lokaal of regionaal noodfonds. Kijk daarvoor op de website van Stichting Urgente Noden Nederland (SUNN). Lees ook: Tien redenen waarom elke gemeente een noodhulpbureau moet hebben.

Bijna iedereen er op vooruit, vooral werkende minima

Minister Asscher heeft de Tweede Kamer vorige week geïnformeerd over de ontwikkeling van de koopkracht in de kabinetsperiode en de mate waarin beleid daarop van invloed is. Er is gekeken naar de periode 2012-2017.

‘De mediane koopkracht van alle huishoudens stijgt cumulatief met 5,5%. Deze verbetering is deels het gevolg van economische omstandigheden en deels van inkomensbeleid. Als gevolg van de economische omstandigheden stijgt de koopkracht met 3,4%. Het inkomensbeleid van het kabinet draagt in doorsnee 1,7% bij aan de koopkrachtontwikkeling.

Niet voor alle huishoudens is de koopkracht gestegen. Er zijn aanzienlijke verschillen tussen huishoudens waarneembaar. De werkenden hebben hun koopkracht het meest zien verbeteren. Voor werkenden in de laagste inkomensgroep heeft het inkomensbeleid met 5,5% het sterkst bijgedragen aan de totale koopkrachtverbetering. Bij de hoogste inkomens wordt de koopkrachtontwikkeling grotendeels gestuurd door autonome ontwikkelingen. Ook voor uitkeringsgerechtigden is de koopkracht de afgelopen jaren gestegen. In doorsnee is de koopkracht van gepensioneerden gedaald. Dit is met name het gevolg van achterblijvende pensioenindexatie. Ouderen met een laag inkomen zijn er juist in koopkracht op vooruit gegaan. Het inkomensbeleid heeft gezorgd voor een verkleining van de inkomensongelijkheid in de kabinetsperiode.’

In hoofdstuk 8 van de notitie terugblik inkomensbeleid en koopkracht is te lezen dat de armoedeval kleiner is geworden. Dat heeft o.a. te maken met verhoging van de arbeidskorting en verlaging van het sociaal minimum. Bij het bepalen van de armoedeval is ook de bijzondere bijstand meegenomen, maar in de notitie wordt helaas niets gezegd over het effect van de bijzondere bijstand op de armoedeval.

rutte2

Ouderen
Pensioengerechtigden met een wat hoger inkomen, komen er dus niet zo goed van af. Maar het vertrekpunt is voor deze groep wel positiever dan voor veel andere groepen. Zie de aflevering van Zondag met Lubach hierover (wat minder taai dan een gemiddeld onderzoeksrapport). De armoede onder pensioengerechtigden is al jaren relatief laag. Van alle Nederlanders is 7,6% arm. Van de pensioengerechtigden is 3% arm (zie persbericht SCP sept. 2016). Ouderen tussen 55-65 jaar zijn overigens juist weer wel relatief arm.

 

De meerwaarde van sociaal werk in de schuldhulpverlening

Ben je als gemeente voornemens de schuldhulpverlening te versterken? Denk dan eens aan de inzet van sociaal werk. Sociaal Werk Nederland (voorheen MOgroep) heeft in Sociaal Werk in de schuldhulpverlening opgeschreven op welke onderdelen het sociaal werk een meerwaarde biedt. Ik mocht daaraan meeschrijven.

Sociaal werkers kunnen als geen ander de (financiële) zelfredzaamheid van schuldenaren inschatten en hen daarop aanspreken. Ze helpen met het ordenen van de papierwinkel. Ze zetten inkomsten, uitgaven en schulden op een rij. Ze geven budgetbegeleiding, helpen met het aanvragen van voorzieningen en begeleiden vrijwilligers. Ze kennen de wijk en de problematiek achter de voordeur, kijken naar alle leefgebieden en pakken de oorzaken van de  problemen bij de wortel aan.

Het aanbod wordt beschreven in concrete modules en is voorzien van tal van praktijkvoorbeelden.

swn

 

Kijktip: documentaire Schuldig – Wie betaalt de rekening?

Kijk vanaf vanavond 22:15 uur de zesdelige documentaireserie Schuldig op NPO1. Met trots zeg ik er even bij dat de Delta Lloyd Foundation – waar ik in het bestuur zit – de serie mede mogelijk heeft gemaakt.

Naar aanleiding van de serie volgt de debatreeks Schuldig on Tour. Die is bedoeld om de maatschappelijke discussie over de schuldenproblematiek verder op gang te brengen.

Data en locaties Schuldig on Tour
20 december, 20.00 -22.00 uur – Pakhuis de Zwijger, Amsterdam
11 januari, 20.00 -22.00 uur – Arminius, Rotterdam
18 januari, 20.00 -22.00 uur – De Cacaofabriek, Helmond
24 januari, 20.00 -22.00 uur – Club Cele, Zwolle
1 februari, 20.00 -22.00 uur – Rozet, Arnhem

Aanmelden
Doe je mee? Meld je dan aan via de hierboven gelinkte website van de debatlocatie van jouw keuze.

Bestuurlijke afspraken rond inzet €85 miljoen voor kinderen

De VNG en het kabinet hebben bestuurlijke afspraken ondertekend over de ambitie om alle kinderen in Nederland mee te kunnen laten doen.

Gemeenten krijgen €85 miljoen om deze ambitie waar te maken. De afspraak is dat gemeenten zoveel mogelijk in natura verstrekken, zich inspannen om de doelgroep beter te bereiken, de samenwerking met maatschappelijke organisaties verbeteren en rapporteren aan de gemeenteraad over de inzet van middelen, instrumenten en behaalde resultaten. De bestuurlijke afspraken worden tweejaarlijks geëvalueerd.

Armoede gedaald sinds 2014

scpVolgens de deze week verschenen monitor Armoede in Kaart 2016 van het SCP neemt de armoede in Nederland gestaag af. En dan hebben we het over armoede volgens de niet-veel-maar-toereikend-grens.

  • In 2014 was 7,6% van de Nederlandse bevolking arm volgens de niet-veel-maar-toereikend-grens.
  • Naar verwachting is dit percentage gedaald naar 7% in 2016. Indien de toegezegde koopkrachtmaatregelen doorgaan zal die daling zich vermoedelijk voortzetten in 2017.
  • In 2013 is de top 3 van de armste steden: Amsterdam, Rotterdam en Den Haag. In 83 van de 403 gemeenten lag het armoedepercentage op of boven het landelijk gemiddelde (7,7%). Deze gemeenten liggen relatief vaak in het noorden van het land. Klik hier voor cijfers per gemeente.
  • Arme gemeenten werden het hardst geraakt door de recessie. Zo steeg de armoede voor de 20 armste gemeenten uit 2007 gemiddeld met 3,4 procentpunt in 2013.

Eén regeling voor schuldhulpverlening

Afbeeldingsresultaat voor samenvoegingInteressante gedachte: we hebben nu de Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening, minnelijke schuldregelaars in het kader van art. 48 WCk en de WSNP. ‘Het is beter om hier één regeling van te maken’, zegt Taco Schaafsma, die zelf betrokken was bij de uitvoering elke afzonderlijke regeling. Lees zijn voorstel in Willen we in Nederland eigenlijk wel een échte oplossing voor schulden en armoede? (juli 2016).

Lees ook nog eens Meerjarencijfers Wsnp, schuldhulpverlening, beschermingsbewind en armoede- en schuldenproblematiek. Daaruit kun je de conclusie trekken dat de regelingen communicerende vaten zijn en dat e.e.a. waarschijnlijk efficiënter georganiseerd kan worden.

Door kostendelersnorm houden veel bijstandsgerechtigden te weinig geld over

Afbeeldingsresultaat voor kostendelersnormMensen in de bijstand die met anderen in een huis wonen, houden te weinig geld over om van te leven. In de praktijk blijkt dat veel woningdelers minder kosten kunnen delen dan gedacht. Dat blijkt uit onderzoek van Regioplan, uitgevoerd in opdracht van de gemeente Amsterdam.

De kosten die je niet kunt delen met je medebewoners, zoals je zorgkosten en kosten voor eten, verzekeringen, kleding, persoonlijke verzorging en dergelijke, zijn volgens het onderzoek veel hoger dan het kabinet heeft aangenomen.

Hoe zat het ook alweer met die kostendelersnorm?

Lees ook: Kamer wil cijfers over woningdelers met bijstand

Bijdrage van kerken aan armoedebestrijding neemt fors toe

kerkenMeer mensen kloppen uit nood op de deur van de kerk, zo blijkt uit het Armoedeonderzoek 2016 onder een groot aantal kerken en geloofsgemeenschappen (helaas geen moskeeën) in Nederland. Kerken droegen in 2015 meer dan € 36 miljoen in hulp en meer dan 1,25 miljoen uren (waarde uitgedrukt in geld: € 38,8 miljoen) aan vrijwilligerswerk bij aan armoedebestrijding. De bijdrage bestaat o.a. uit individuele financiële hulp, collectieve hulp aan bijvoorbeeld voedselbanken, immateriële hulp, verstrekking van kerstpakketten en steun aan inloophuizen.

kerken2

Checklist beleidskeuzes bestuurlijke boete Fraudewet

Op 1 januari 2017 treedt naar verwachting de nieuwe Fraudewet in werking. De verandering betekent o.a. dat UWV, SVB en gemeenten de hoogte van de boete voor mensen met een uitkering voortaan moeten afstemmen op de ernst van de overtreding, de mate waarin deze verwijtbaar is en de omstandigheden van betrokkene.

Wat betekent dit voor de keuzes die uw gemeente maakt? Moet u wijzigingen doorvoeren? De Checklist beleidskeuzes bestuurlijke boete geeft een overzicht van de gevolgen van de wetswijziging voor de keuzes die u heeft gemaakt. Lees meer op VNG.nl.

Inzet op life events lijkt te werken. Maar inkomensbeleid Rijk schiet tekort

Het college van B&W van Utrecht vraagt de gemeenteraad in te stemmen met de notitie ‘Utrecht Inclusief deel 2, inzet van de armoederegelingen’, waarin wordt gekozen voor 1. het jaarlijks bepalen van de vervolgstappen binnen de armoedeaanpak (nieuwe manier van beleid maken); 2. het zetten van verdere stappen richting meer maatwerkondersteuning; 3. het voorlopig voortzetten van de Individuele Inkomenstoeslag (ITT); 4. het beëindigen van de energieregeling voor ouderen en 5. het voortzetten van preventieve ondersteuning bij levensgebeurtenissen.

Lees ook Verdieping Utrecht Inclusief Deel 2.

Utrecht Inclusief Deel 1 werd vorig jaar gepresenteerd.

Life events
Interessant onderdeel van de Utrechtse aanpak is de preventieve ondersteuning bij levensgebeurtenissen. Uit een evaluatie blijkt dat die aanpak een meerwaarde heeft.

‘Inkomensbeleid Rijk niet toereikend’
Utrecht heeft het Nibud onderzoek laten doen naar de invloed van landelijke en gemeentelijke maatregelen op de financiële positie van inwoners met lage inkomens. Daaruit blijkt dat niet alle groepen dezelfde positieve effecten in hun portemonnee merken. Zo komt een paar zonder kinderen op bijstandsniveau €138 per maand tekort. Voor een gezin met twee kinderen ouder dan 12 jaar op bijstandsniveau kan dat oplopen tot €307 per maand. Zij hebben bijvoorbeeld geen geld om op bezoek te gaan of het kind zakgeld te geven. Deze gezinnen kunnen soms zelfs basisbehoeften als voeding, huur, energie en zorgverzekering niet betalen. Belangrijke oorzaken zijn de hoogte van de uitkering en het kindgebonden budget dat voor oudere kinderen te laag is. Wethouder Everhardt: “Hun inkomensbasis is eenvoudigweg niet op orde. Daardoor heeft onze inzet op preventie, maatwerk en incidentele ondersteuning niet voor iedereen het effect wat het zou kúnnen hebben. We spannen zo het paard achter de wagen. En gemeenten mogen geen inkomensbeleid voeren, dat is voorbehouden aan het rijk. Ik ga dit bij het rijk aankaarten.”

€7,5 miljoen voor ouderen

Al wel genoemd in mijn nieuwsbrief, maar voor de volledigheid nu ook nog op mijn blog: in de Miljoenennota p.16) is te lezen dat het kabinet specifiek voor armoedebestrijding onder ouderen met een bijstandsuitkering in 2017 en 2018 in totaal €7,5 miljoen beschikbaar stelt via het Gemeentefonds. Hieraan worden geen nadere regels gesteld, maar er is met name gedacht aan bijzondere bijstand voor gepensioneerden zonder volledige AOW. Deze groep kan via de SVB weliswaar een beroep doen op algemene bijstand in de vorm van Aanvullende Inkomensondersteuning voor Ouderen (AIO), maar is op de gemeente aangewezen in situaties waarin bijzondere bijstand nodig kan zijn. Dit is een aanvulling op de middelen die al in het kader van armoedebestrijding beschikbaar komen.

Hoe dit te besteden? Als ik op mijn blog zoek op ouderen of 65 plussers dan valt me tegen hoeveel interessante voorbeelden er zijn. Misschien moeten we het vooral zoeken in de hoek van chronisch zieken en gehandicapten of de Wmo? Heb je een goed idee of voorbeeld, dan houd ik me aanbevolen!

 

Armoedebestrijding Marokkaanse en Turkse Nederlanders

In 20 gemeenten wordt in het kader van het project Omarmen de armoede onder Marokkaanse en Turkse Nederlanders aangepakt. Er zijn 40 ambassadeurs benoemd die elk twee lokale bijeenkomsten organiseren waarin zij armoede en schulden agenderen bij hun achterban. Omarmen heeft bijgedragen aan de volgende doelen:

  • Het bevorderen van de zelfredzaamheid en de zelfstandigheid van Turkse en Marokkaanse Nederlanders.
  • Het doorbreken van het sociaal isolement en het stimuleren van de participatie van Turkse en Marokkaanse Nederlanders.
  • Een betere aansluiting van Marokkaanse en Turkse Nederlanders op bestaande (zelfhulp)initiatieven en voorzieningen op het gebied van armoedebestrijding

Kijk op publinc.nl, download de handreiking en bekijk dit filmpje:

Meerjarencijfers Wsnp, schuldhulp, bewind, faillissement, armoede en schulden

(Dit is de bijgewerkte, uitgebreide versie van een ouder artikel)

In dit artikel zet ik de meerjarencijfers instroom Wsnp, aanmeldingen schuldhulpverlening, aanvragen beschermingsbewind en ontwikkeling schuldenproblematiek tegen elkaar af. Conclusie is gemakkelijk te trekken: het zijn goeddeels communicerende vaten.

De instroom in de Wsnp neemt al enkele jaren af, zo blijkt uit cijfers van Bureau Wsnp.

Instroom Wsnp-zaken op peildatum 30-09 (Bron: Bureau Wsnp)

wsnp

De instroom in de minnelijke schuldhulpverlening laat een andere trend zien. Maar net als bij de Wsnp, zien we in 2015 een (lichte) daling van de instroom.

Aanmeldingen schuldhulpverlening (bron: NVVK)

nvvk

Het aantal aanvragen beschermingsbewinden volgt ongeveer dezelfde trend: na een lange periode van toename zien we in 2015 een (lichte) afname.

Aantal nieuwe aanvragen beschermingsmaatregelen (bron: Vervolgmeting aantallen en kosten beschermingsbewinden)

beschermingsbewind

Het CBS laat zien dat het aantal persoonlijke faillissementen sinds 2013 flink daalt:

faillissement

In Huishoudens in de rode cijfers (nov. 2015) is te lezen: De schuldenproblematiek van Nederlandse huishoudens is verergerd. Uit een vergelijking van 2015 met 2012 en 2009 blijkt dat er meer huishoudens zijn met problematische schulden die geen formele schuldhulpverlening ontvangen. In totaal behoort 15,7% van alle Nederlandse huishoudens tot de ‘onzichtbare huishoudens: zij hebben risicovolle schulden of problematische schulden zonder dat zij formele schuldhulpverlening ontvangen. Er is dus nog een relatief groot reservoir van potentiële cliënten voor schuldhulp – verlening. Als we de huishoudens meerekenen die in een schuld – hulpverleningstraject zitten, heeft bijna één op de vijf huishoudens te maken met risicovolle schulden of problematische schulden.

Aantal onzichtbare huishoudens met risicovolle schulden of problematische schulden (bron: Huishoudens in de rode cijfers)

rode-cijfers

Ontwikkeling armoedeproblematiek volgens niet-veel-maar-toereikendheidscriterium en basisbehoeftencriterium (bron: SCP)

armoede

In deze grafiek helaas geen harde cijfers over 2015 en verder. Maar het SCP heeft wel een raming gemaakt voor de komende jaren: het SCP verwacht dat de armoede de komende jaren (licht) zal dalen.

Tot slot, bekijk het filmpje van De Rekenkamer waarin bovengenoemde cijfers met elkaar in verband worden gebracht. Hun conclusie – ook te lezen in Aanpak problematische schulden – is dat we weinig kunnen zeggen over de effectiviteit van de aanpak van schulden in Nederland…

rekenkamer

Veel boeren leven al jaren in armoede

Bijna de helft van de varkens- en kippenhouders leeft onder de armoedegrens, gemiddeld al 15 jaar. Dat schrijft ING in een rapport over de stand van zaken in de Nederlandse landbouw en veeteelt. Tussen 2001 en 2015 moest 45 procent van de varkenshouders en de helft van de kippenboeren rondkomen van minder dan €22.300 bruto per jaar. Lees meer in Trouw.

In de armoedecijfers per gemeente zijn boeren meestal te vinden in de categorie ‘Inkomen uit onderneming’. Zie bijvoorbeeld CBS.

Lees ook: Boeren en tuinders onderbelicht in het armoedebeleid? (2008)

 

Experimenteren met bijstand en schulden…

… in de wijkteams. Om de effectiviteit van wijkteams te vergroten, starten dit najaar vernieuwende experimenten in vijf wijken in Eindhoven, Enschede, Leeuwarden, Utrecht en Zaanstad. De aanpak heeft als doel maatwerk mogelijk te maken in de vijf wijken met:

  • Een brede geldstroom voor maatwerk en integrale ondersteuning: in plaats van aparte gelden voor Wmo 2015, jeugdhulp, participatie, bijzondere bijstand, schuldhulpverlening en armoedebestrijding.
  • Meer handelingsruimte voor het wijkteam en vermindering van de regeldruk.
  • Versterken competenties sociaal werkers.
  • Beschermingsbewind onder regie van de gemeente.
  • Betere aanpak van schulden door preventie, afspraken maken in situaties waar grote problemen dreigen en het instellen van ‘Teams foutherstel’.

De basis voor de experimenten is een analyse van 100 wijkteamcasussen van de vijf steden. Daaruit blijkt dat wijkteams meer slagkracht nodig hebben om kwetsbare huishoudens goed en snel te kunnen ondersteunen. In de publicatie ‘Doen wat nodig is’ die deze week is gepresenteerd op een landelijke bijeenkomst van City Deal Inclusieve Stad, Initiate en VNG, het G32-stedennetwerk en Platform31, staat de analyse van de casuïstiek en de contouren van de experimenten beschreven. Verplichte kost als je met maatwerk(budget) in je wijkteams aan de slag wilt.

…in de Participatiewet. Vrijdag 30 september stuurde staatssecretaris Klijnsma het Ontwerpbesluit Experimenten Participatiewet naar de Eerste en Tweede Kamer. Ze wil liefst per 1 januari 2017 starten met de experimenten. Lees ook Basisinkomen en regelarme bijstand.

Vorige week gaf ik bij de Inspectie SZW de presentatie Creatief met bijstand en schulden.

Thuisadministratie levert het dubbele op

Thuisadministratie levert het dubbele op. Dit blijkt uit onderzoek van APE Public Economics en het Landelijk Stimuleringsnetwerk Thuisadministratie (LSTA) naar de kosten en baten van ondersteuning bij de financiële administratie met inzet van vrijwilligers. Elke euro extra investering in thuisadministratie levert € 1,98 op, voor gemeenten, crediteuren en de bredere maatschappij. (Hé, waar hebben we een vergelijkbare conclusie eerder gehoord?).

Morgen wordt het rapport gepresenteerd tijdens een bijeenkomst in verband met 10 jaar LSTA.

Eigentijds beleidsplan armoedebeleid Almere

almereAlmere presenteerde onlangs haar beleidsplan Op weg naar een werkend armoedebeleid en de uitvoeringsnota Armoedebestrijding Almere. De plannen zijn een antwoord op belangrijke trends en ontwikkelingen in het sociaal domein, zoals de transities, wijzigingen in de Participatiewet, de opkomst van wijkteams en nieuwe wetenschappelijke inzichten over armoedebestrijding.

Almere legt 4 accenten:

  1. Preventie
  2. Participatie
  3. Integrale aanpak
  4. Voorkomen van overerving

Ik was als penvoerder vanuit Stimulansz betrokken bij de totstandkoming.

 

 

Armoede in kaart

Deze week publiceerde het SCP ‘Armoede in kaart‘; een website met kaarten en cijfers over armoede in Nederland. Ook per gemeente en soms zelfs op wijkniveau. Dit is een mooie aanvulling op andere cijfers over armoede en schulden op gemeente-, wijk- en buurtniveau.

Uit de cijfers blijkt o.a. dat de armoede in Nederland afneemt. Maar de langdurige armoede (langer dan 3 jaar) neemt toe. In 2012, het laatste gemeten jaar, waren er in heel Nederland 660.000 mensen langdurig arm, 10% meer dan het jaar daarvoor. Dat is ongeveer de helft van alle armen. Nieuwsuur besteedde afgelopen dinsdag aandacht aan dit onderwerp. Met gemeente Leeuwarden als voorbeeld. Leeuwarden richt zich nu vooral op de bestrijding van langdurige armoede.

Hoe zit het met die €100 miljoen voor armoedebestrijding kinderen?

De Miljoenennota en Begroting van SZW zijn daar niet heel duidelijk over. Maar de brief van staatssecretaris Klijnsma geeft helderheid:

P. 3. “Van deze 100 miljoen euro zal 85 miljoen euro structureel beschikbaar worden gesteld aan gemeenten via een decentralisatieuitkering, verdeeld naar rato van het aantal kinderen in de gemeente dat opgroeit in een gezin met een laag inkomen. Ten aanzien van het doeltreffend inzetten van de middelen, sluit het Rijk een convenant af met de VNG. In deze bestuurlijke afspraken zal ook aandacht worden besteed aan het monitoren en evalueren van de voortgang en de rol en betrokkenheid van gemeenteraden. Inzet is dat er geen verdringing van bestaand beleid plaatsvindt: Het is van belang dat de huidige inzet van middelen door gemeenten onverminderd wordt voortgezet. De extra middelen dienen als aanvullende impuls. Mijn streven is om voor 1 november met de VNG tot afspraken te komen.”

Verder is nog te lezen:

P. 4. “De ambitie van het kabinet geldt uiteraard ook voor kinderen in Caribisch Nederland. Het kabinet stelt voor Caribisch Nederland dan ook structureel 1 miljoen euro beschikbaar.”

Miljoenennota 2017

Hier is ‘ie dan, de Miljoenennota 2017. Maar vooral interessant is de Begroting SZW 2017. Daarin is het volgende te lezen over armoedebeleid en schuldhulpverlening:

p. 16. Specifiek voor armoedebestrijding onder ouderen met een bijstandsuitkering stelt het kabinet in 2017 en 2018 in totaal € 7,5 miljoen beschikbaar via het Gemeentefonds.

p. 16. Om ervoor te zorgen dat ook kinderen die opgroeien in een gezin met een laag inkomen kansrijk kunnen opgroeien, stelt het Rijk structureel € 100 miljoen beschikbaar voor benodigdheden voor kinderen (0 tot 18 jaar) waardoor ze mee kunnen doen en die ze nu missen door armoede. Het gaat bijvoorbeeld om schoolbenodigdheden, sportattributen, zwemles, kleding of schoolreisje. Om er zeker van te zijn dat de middelen direct bij de kinderen terecht komen, ontvangen de kinderen deze benodigdheden in natura. De beschikbaarstelling van deze middelen zal op een dusdanige wijze gebeuren dat er zo min mogelijk administratieve lasten zijn. (NB. Op Zorg+Welzijn lees ik dat 90 van de € 100 miljoen naar gemeenten gaat, maar dat kan ik nergens terugvinden in de stukken bij de Miljoenennota. In de Volkskrant staat 85 van de € 100 miljoen, dus het zal zo ongeveer wel kloppen). (Lees update d.d. 21 sept.)

P. 16/17. gaat over de vereenvoudiging van de beslagvrije voet. Bevat geen nieuws (zie laatste nieuws op mijn blog), maar wel een mooi plaatje met de oude en nieuwe beslagvrije voet:

beslagvrije-voet

P. 169.

  • Ook in 2017 wordt de armoedeval kleiner. Werkenden met een lager inkomen gaan er het meeste op vooruit. Zij profiteren niet alleen van de maatregelen uit het koopkrachtpakket, maar ook van de verhoging van de maximale arbeidskorting.
  • Een toename van de gemiddelde nominale zorgpremie van € 1.199 naar € 1.241;
  • Beleidsmatige verhoging van de normpercentages van de zorgtoeslag. De zorgtoeslag stijgt hierdoor met € 15 voor een alleenstaande en € 33 voor een paar. Dit bovenop de stijging van de zorgtoeslag als gevolg van de hogere zorgpremie;
  • Een beleidsmatige verhoging van de algemene heffingskorting met € 5 tot € 2.254 in 2017;
  • Een beleidsmatige verhoging van de maximale arbeidskorting met € 110 tot € 3.223. Tegelijkertijd wordt de arbeidskorting € 2.325 eerder afgebouwd, vanaf € 32.444 in 2017, maar met een lager percentage (3,6%) dan in 2016 (4%);
  • De eerste- en tweede-kindbedragen in het kindgebonden budget worden met respectievelijk € 100 en € 67 verhoogd;
  • Een beleidsmatige verhoging van de ouderenkorting tot de inkomensgrens met € 101 tot € 1.292 in 2017;
  • Afbouw van de dubbele algemene heffingskorting in de sociale zekerheid naar 1,8125 vanaf januari 2017 en 1,8 vanaf juli 2017 en versobering uitbetaling algemene heffingskorting aan de minstverdienende partner naar 40% in 2017.

P. 177. Vanaf 1 januari 2017 wordt de eigen bijdrage in de huurtoeslag structureel verlaagd. De verlaging van de eigen bijdrage is vormgegeven door de opslag op de normhuur (de opslag plus de normhuur is het bedrag dat voor eigen rekening komt van de huurtoeslagontvanger) met € 10,50 per maand te verlagen. Elke huurtoeslagontvanger met een huur hoger dan de normhuur (ongeveer € 230 per maand) heeft hierdoor een positief inkomenseffect van € 10,50 per maand. Voor de ontvangers van huurtoeslag is het gemiddelde positieve inkomenseffect 0,6%.

P. 245. Overzicht van subsidies voor projecten rond armoede en schulden.

Ook interessant: Op Nibud.nl zijn koopkrachtplaatjes te vinden van diverse huishoudens. De website wordt druk bezocht vanavond, want hij loopt regelmatig vast.

Artikelen over armoedebeleid en schuldhulpverlening

Cover Sprank nummer 6 - 2016In het kader van het Jaarcongres Armoede en Schulden (morgen in Utrecht) staat het Divosa/Stimulansz maandblad SPRANK in het teken van armoedebeleid en schuldhulpverlening, met de volgende artikelen:

  • ‘Ons budget is niet toereikend’. Schuldhulpverlening is een onderwerp van stevige politieke en maatschappelijke discussie. VNG, Divosa, NVVK en Sociaal Werk Nederland verspreidden in april een pamflet waarin zij de Rijksoverheid en ook de eigen leden oproepen de aanpak van schulden te verbeteren. Wat is er sindsdien gebeurd?
  • Vrijwilligers zien vaak meer dan schulden. ISD Noordenkwartier is zeer te spreken over de inzet van vrijwilligers om mensen die nog net niet financieel zelfredzaam zijn, de laatste kneepjes bij te brengen. ʻHun persoonlijke benadering is van grote meerwaarde.ʼ
  • ‘De schuld ligt nooit bij de schuldhulpverlener’. Mensen met schulden hebben al moeite genoeg om hun geldzaken te regelen. Als ze dan ook nog te maken krijgen met instanties die langs elkaar heen werken is dat vragen om moeilijkheden. Bas van Rijn kan erover meepraten.
  • ‘Als je er niet op let, bestaat het niet’ (artikel niet online). Laaggeletterdheid belemmert re-integratie, schuldhulpverlening en zelfredzaamheid. Toch hebben nog veel gemeenten moeite om de aanpak van taalproblemen te verankeren in het sociaal domein.
  • Het papierwerk op orde (artikel niet online). Jansje van Middendorp van het Landelijk Stimuleringsnetwerk Thuisadministratie doet promotieonderzoek naar de effecten van de inzet van vrijwilligers bij schuldenproblematiek.
  • Kinderen in armoede (artikel niet online). Steeds meer kinderen in Nederland groeien op in armoede. Met alle gevolgen van dien – ook op de langere termijn. Staatssecretaris Klijnsma van SZW wil dat gemeenten in actie komen. Wat doen ze nu al? Weten ze de minimahuishoudens te bereiken? Sprank bekijkt de Benchmark Armoede en Schulden. De eerste resultaten zijn hoopgevend.
  • Laat cliënten met schulden niet door hoepeltjes springen (artikel niet online). De Nationale ombudsman en de Rekenkamer zijn kritisch over de kwaliteit van de schuldhulpverlening door gemeenten. Ook Roeland van Geuns, lector armoede en participatie (Hogeschool van Amsterdam) vindt dat het beter kan.

Gemeenten langs de sociale meetlat

Vandaag presenteerde de FNV haar Lokale Monitor editie 2016. In de monitor legt de FNV alle gemeenten langs de sociale meetlat.

De belangrijkste conclusies in relatie tot armoedebeleid en schuldhulpverlening:

  • 78% van de gemeenten hanteert voor de individuele inkomenstoeslag een inkomensgrens van 110% van het sociaal minimum of lager. In bijna alle gemeenten hebben minima wel na 3 jaar (of korter) recht om de toeslag opnieuw aan te vragen. De verstrekte bedragen verschillen enorm per gemeente.
  • In 4 jaar tijd hebben meer gemeenten een hogere inkomensgrens vastgesteld voor de minimaregelingen. De monitor laat een stijging van ruim 50% zien (t.o.v. 2012) van gemeenten die een inkomensgrens hanteren tussen de 120% en 150%.
  • De ruime meerderheid verstrekt geen vast bedrag voor de meerkosten die chronisch zieken en mensen met beperkingen moeten maken. De meeste gemeenten komen deze doelgroep wel gedeeltelijk tegemoet in de kosten die zij moeten maken voor de premie van de collectieve ziektekostenverzekering. Iets minder dan de helft van de gemeenten doet dat voor de verplichte eigen risico.
  • Daarnaast bieden de meeste gemeenten een compensatie aan, via de bijzondere bijstand of de collectieve ziektekostenverzekering, voor het betalen van de eigen bijdragen Wmo maatwerkvoorzieningen. 44% van de gemeenten vraagt geen eigen bijdrage voor de Wmo algemene voorzieningen.
  • 60% van de gemeenten doet geen onderzoek naar de financiële effecten van de kostendelersnorm.
  • De gemiddelde wachttijd voor de aanvraag van de bijstandsuitkering is in de afgelopen 10 jaar iets afgenomen. In 17% van de gemeenten wordt automatisch een voorschot verstrekt.

Vanaf p. 40 lees je hoe jouw gemeente scoort. Op p. 37/38 vind je reacties van gemeenten en goede voorbeelden.

10% Nederlanders mijdt zorg om financiële redenen

10% van de Nederlanders die in de eerste 7 maanden van dit jaar zorg nodig hadden, heeft die zorg uitgesteld of helemaal niet gebruikt om het eigen risico uit te sparen. De helft van die groep kon het naar eigen zeggen echt niet betalen. Dat blijkt uit een onderzoek in opdracht van zorgverzekeraar VGZ.

Het aantal zorgmijders is licht toegenomen ten opzichte van vorig jaar. Het aantal mensen dat geen geld heeft voor het eigen risico en daarom voorgeschreven zorg niet gebruikt, is met bijna de helft toegenomen. Omgekeerd heeft 1 op de 8 Nederlanders in 2016 een of meer keren extra zorg gebruikt, omdat ze het eigen risico toch al helemaal betaald hadden.

Uit de voor Prinsjesdag uitgelekte plannen van het kabinet blijkt dat het eigen risico in 2017 ongewijzigd blijft.

Lees nog eens: Eigen risico kun je meeverzekeren

Online je geldzaken op orde

Startpunt Geldzaken, een initiatief van het Nibud met partners, ontwikkelt geldplannen waarmee burgers (met hulpverleners) aan de slag kunnen om geldzorgen aan te pakken. Inmiddels maken meer dan 75 gemeenten gebruik van Startpunt Geldzaken.

In deze video zie je hoe het werkt:

En lees meer op nibud.nl.

Startpunt Geldzaken ook voor jouw gemeente? Meld je dan aan voor een bijeenkomst over Startpunt Geldzaken.

  • 14 september in Terneuzen, middag
  • 29 september in Utrecht, middag
  • 8 oktober in Utrecht, middag.

Extra geld voor arme gezinnen

Traditiegetrouw liggen de plannen van het kabinet voor 2017 ruim voor Prinsjesdag al op straat. In de stukken is te lezen dat het kabinet €100 miljoen uittrekt voor kinderen in gezinnen met een laag inkomen. Het geld is bedoeld voor zwemles, schoolreisjes, sportspullen, schoolspullen en kleding. Het wordt in natura uitgekeerd. Hoe de regeling precies gaat werken, en of/welke rol gemeenten daarin krijgen, is nog niet bekend.

Ook lees ik dat de zorgtoeslag en het kindgebonden budget omhoog gaan.

Ik kijk uit naar de troonrede..

Utrechtse buurtteams dé plek voor mensen met geldproblemen

utrechtVanaf heden zijn de buurtteams dé plek waar mensen met (dreigende) geldproblemen terecht kunnen, zo meldt de gemeente Utrecht. Nieuw is dat de gemeentelijke trajectbegeleiders van Werk en Inkomen voortaan een aantal uren per week op de locatie van het buurtteam aanwezig zijn. Zij bieden vanuit de buurtteams laagdrempelig, dichtbij en in de eigen buurt hulp aan mensen met hulpvragen rond (dreigende) schulden. 70% van de hulpvragen is financieel van aard. De samenwerking met W&I bestaat al langer en is succesvol, zo lazen we vorig jaar al.

Life events
In het vorig jaar vastgestelde beleidsplan kondigde Utrecht aan de schuldpreventie te gaan organiseren rond life events. Op www.geldwijzer030.nl is dit geconcretiseerd.

Lees ook

Transformatieagenda armoede en schulden

In juli presenteerden Erop af! en Over Rood de Transformatieagenda armoede en schulden. Movisie heeft deze agenda gevoed met kennis over werkzame elementen bij de aanpak van armoede en schulden. Er zitten ook een paar aanbevelingen bij voor gemeenten. De agenda in een notendop:

  • Geef mensen eigenaarschap over hun eigen vraagstuk door hun empowerment en zelfregie te vergroten;
  • Draag zorg voor een inclusieve samenleving waarin niet het systeem maar de menselijke maat centraal staat;
  • Geef sociale wijkteams, burgerinitiatieven en vrijwilligers een ruim mandaat;
  • Maak schuldhulpverlening en inkomensondersteunende maatregelen toegankelijk;
  • Overheid, vertrouw op burgers en versimpel de regels;
  • Laat de incasso alleen doen door bedrijven die maatschappelijk verantwoord werken;
  • Toets leveranciers en kredietverstrekkers op hun zorgplicht zodat zij hun verantwoordelijkheid gaan nemen;
  • Overheid, bedrijven en burgers: neem je verantwoordelijkheid voor armoede en schulden serieus.

Vanochtend werd de Transformatieagenda onder de aandacht gebracht met een ‘donderslag‘ op social media. Ik ben te laat met een oproep om daaraan mee te doen, maar draag mijn steentje bij met een post op mijn blog.

Beschikking schuldhulpverlening vaak niet in orde

Uit onderzoek van de Hogeschool Utrecht / Nadja Jungmann blijkt dat 82% van de gemeenten de procedures voor toelating tot de schuldhulpverlening niet goed toepassen. 19% van de gemeenten geeft een algemene beschikking af zonder nadere invulling, 38% onderbouwt niet alle mogelijke voorzieningen in de beschikking. In de beschikking staat specifiek onderbouwd of een schuldenaar wordt toegelaten of afgewezen tot de schuldhulpverlening en hoe het traject eruit ziet. Dit is ook belangrijk als de schuldenaar bezwaar zou willen maken tegen de beschikking. ‘Een goed onderbouwde beschikking is een cruciaal instrument voor een goed georganiseerde toegang tot de schuldhulpverlening bij gemeenten,’ aldus Jungmann.

Hoe moet het dan wel? Vraag advies bij bijvoorbeeld Stimulansz of Schulinck/Kluwer. Zij hebben ook modelbeschikkingen. Het is de kunst om een goede balans te vinden tussen volledig dichttimmeren van een beschikking (dan heb je geen flexibiliteit meer) en de beschikking vaag en algemeen formuleren (dan weet niemand waar ‘ie aan toe is, en kan er geen bezwaar worden gemaakt).

 

Gemeente als schuldeiser

handreikingDe handreiking ‘Behoorlijke en effectieve invordering van geldschulden‘ van het Ministerie van BZK geeft aanbevelingen voor de manier waarop gemeenten en andere overheden het proces van invorderen van geldschulden het beste kunnen inrichten. De handreiking is bedoeld voor gemeenten, provincies, waterschappen en uitvoeringsinstanties. In het bijzonder voor de afdelingen die uitkeringen of subsidies verstrekken, belastingen innen, belast zijn met bestuurlijke handhaving of bestuurlijke sancties opleggen. Dus stuur deze handreiking door naar je collega’s van die afdelingen!

Dit schema vat het invorderingsproces samen:

schema

Zelden zo rijk

aaa

Het was de afgelopen tijd wat stil op dit blog. Ik leidde zes weken met mijn gezin een teruggetrokken bestaan in de Amerikaanse wildernis. Zonder WiFi, zonder douche. Wassen in de rivier. WC een gat in de grond. Supermarkt een halve dag rijden. Wat nou armoede; ik heb me zelden zo rijk gevoeld!

Nu weer over tot de orde van de dag. Werkze allemaal!

IMG_9104

Wetsvoorstel beslagvrije voet

Deze week is het wetsvoorstel beslagvrije voet ter consultatie gepubliceerd op overheid.nl.

Eind vorig jaar kondigde Klijnsma aan dat ‘het streven is de beslagvrije voet zo veel mogelijk door een vast bedrag per leefsituatie vorm te gegeven. Bij de vaststelling van dit vaste bedrag wordt aansluiting gezocht bij de uitkomsten van het huidige systeem. Uitgangspunt is daarmee dat de hoogte van de beslagvrije voet grosso modo gelijk blijft. Er kan echter niet uitgesloten worden dat er individuele verschillen zullen zijn met het huidige systeem.’

In een Kamerdebat meldde Klijnsma deze week dat zij haar ‘stinkende best’ doet om de nieuwe beslagvrije voet op 1 januari 2017 in te voeren.

Wil je meedenken over de nieuwe beslagvrije voet? Doe dat via schuldinfo op LinkedIn.

DUO gaat soepeler om met studieschuld

Een student met problematische schulden krijgt moeilijk toegang tot schuldhulpverlening, omdat hij geen inkomen heeft. Bij wet is namelijk uitgesloten dat er beslag kan worden gelegd op studiefinanciering, zodat de student het volledige bedrag aan studiefinanciering kan benutten voor zijn studie. Soms is DUO naast verstrekker van studiefinanciering ook schuldeiser. Dit betreft dan direct opeisbare studieschulden, zoals lesgeldschulden, vorderingen voor onterecht bezit van het studentenreisproduct en betalingsachterstanden. Een normale studieschuld vormt in beginsel geen probleem, omdat er tijdens de studie geen terugbetaalverplichting bestaat. Als DUO een dergelijke dubbelrol heeft, dient er een evenwicht gevonden te worden tussen de noodzaak om studenten te houden aan hun terugbetaalverplichting en een sociaal beleid voor deze specifieke groep, namelijk studerende jongeren met problematische schulden.

Staatssecretaris Klijnsma schrijft op pagina 4 van haar brief aan de Tweede Kamer (d.d. 1 juli 2016) dat DUO voor de duur van het schuldhulpverleningstraject doch minimaal voor de duur van de studie uitstel van betaling gaat geven voor bepaalde onderwijsgerelateerde schulden wanneer dit naar oordeel van de (gemeentelijke) schuldhulpverlener noodzakelijk is om tot een minnelijke schuldregeling te komen. Dit betekent dat een mogelijke belemmering voor een schuldenregeling wordt weggenomen en deze DUO-schulden niet meelopen in een eventuele schuldregeling. Met een dergelijke incassopauze kan de student in een stabiele financiële situatie zijn opleiding voltooien. In bijzondere situaties is er soms meer nodig, bijvoorbeeld in het geval van zwerfjongeren. Wanneer er naar het oordeel van de (gemeentelijke) schuldhulpverlener en DUO sprake is van een bijzonder schrijnend geval waarbij enkel een algehele schone lei uitkomst biedt, kan DUO onderwijsgerelateerde schulden (deels) kwijtschelden, net zoals met andere schulden kan gebeuren in een schuldsaneringstraject.

 

Kosten beschermingsbewind stijgen, wel minder aanvragen; Klijnsma biedt gemeenten geen compensatie

Klijnsma heeft onderzoek laten doen naar de ontwikkelingen van zowel de kosten als het aantal onderbewindgestelden.

Uit het onderzoek  komt ten eerste naar voren dat sprake is van een aanmerkelijke stijging van het aantal mensen voor wie gemeenten bijdragen in de kosten van bewind in de periode 2013-2015 (32% per jaar). Een nog grotere stijging is waargenomen in de kosten die gemeenten maken voor bewind: de gemeentelijke bijdragen uit bijzondere bijstand namen in diezelfde periode toe met 44% per jaar. In totaal heeft de stijging van het aantal mensen dat beroep doet op de bijzondere bijstand in combinatie met de extra stijging in de kosten voor de periode 2013 tot en met 2015 extra gemeentelijke uitgaven van € 60 miljoen tot gevolg gehad (van € 55 miljoen in 2013 naar € 115 miljoen in 2015).

Een tweede bevinding is dat de ontwikkeling van zowel het aantal onderbewindgestelden dat beroep doet op bijzondere bijstand, als de totale gemeentelijke uitgaven voor bewind grote verschillen kent tussen gemeenten. Zo is indien de totale kosten van de gemeente worden afgezet tegen het aantal bijstandsgerechtigden van de desbetreffende gemeente in 26% van alle gemeenten sprake van kosten lager dan €200,00 per bijstandsgerechtigde, terwijl in 28% van alle gevallen sprake is van kosten hoger dan €400,00 per bijstandsgerechtigde. Daarbij kan dit verschil zelfs spelen tussen buurgemeenten of in ieder geval gemeenten binnen dezelfde regio.

Toch lijkt er ook een trendbreuk zichtbaar in 2015: het aantal aanvragen voor beschermingsbewind is voor het eerst gedaald en dit heeft een weerslag gevonden in een afvlakkende stijging van het aantal personen dat beroep deed op de bijzondere bijstand voor kosten bewind in dat jaar. Mogelijk ligt een deel van de verklaring voor deze trendbreuk in het feit dat steeds meer gemeenten werken aan de ontwikkeling van een alternatief aanbod. In het onderzoek geeft de helft (51%) van de gemeenten aan een alternatief op het vlak van beschermingsbewind aan te bieden en bijna altijd ook beschikbaar te hebben. Het overgrote merendeel van de gemeenten blijkt pas sinds kort met alternatieven voor bewind te werken. Ook een goede integrale aanpak lijkt zijn vertaling te vinden in een beperkter beroep op bewind. Lees hiervoor ook het Onderzoek Alternatieven voor bewind.

Voornemens Klijnsma

De inzet van Klijnsma voor de nabije toekomst is erop gericht gemeenten verder te faciliteren bij het vormgeven van de integrale aanpak. Klijnsma ziet daarin verschillende sporen:

  1. Belangrijk is dat organisaties die het eerst in contact komen met financieel beperkt zelfredzame personen die signalen herkennen en zo nodig doorverwijzen;
  2. Gemeenten bezien welke ondersteuning de betrokkene behoeft;
  3. Gemeenten beschikken over een voldoende gedifferentieerd instrumentarium om passende ondersteuning te kunnen bieden.
  4. Bewindvoerders en gemeenten in gesprek gaan over de instroom in en uitstroom uit bewind, alsmede de vervlechting van elkaars dienstverlening.

Lees een toelichting op deze sporenop pagina 3 van haar brief aan de Tweede Kamer d.d. 1 juli 2016.

Divosa ziet liefst dat Klijnsma gemeenten (ook) financieel compenseert voor de hoge kosten van beschermingsbewind.

 

Tegemoetkoming voor mbo’ers uit gezinnen met laag inkomen

Minister Bussemaker maakt €5 miljoen vrij om ouders met een laag inkomen en minderjarige kinderen op het mbo tegemoet te komen in de schoolkosten. Ze komt in het najaar met een structurele oplossing.

In het regeerakkoord werd bepaald dat de tegemoetkoming in de schoolkosten (WTOS) moest opgaan in het kindgebonden budget. Hierdoor krijgen veel meer huishoudens met een laag inkomen een compensatie. Los van deze overgang zijn de bedragen in het kindgebonden budget bovendien verhoogd. Desondanks heeft de wijziging van de regeling tot onbedoeld gevolg gehad dat sommige groepen erop achteruit gingen. Daarom zijn de afgelopen jaren gemeenten en fondsen in het gat gesprongen.

Afgelopen najaar concludeerde Bussemaker nog dat compensatie niet nodig was.

7,5 miljoen extra voor schuldhulpverlening

Jetta Klijnsma trekt de komende drie jaar 7,5 miljoen euro extra uit voor schuldhulpverlening. De staatssecretaris past wetgeving aan waar dat nodig is, wil de professionaliteit en de registratie in de schuldhulp verbeteren en laat de inspectie onderzoek doen naar de toegankelijkheid. Zodat mensen die er zelf niet in slagen hun problematische schulden op te lossen, vaker op een passende manier kunnen worden geholpen.

Klijnsma schrijft dit naar aanleiding van de evaluatie van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening. Gisteren verscheen het evaluatierapport. De evaluatie laat zien dat veel is verbeterd. Gemeenten shvpakken problemen meer integraal aan, bieden steeds meer soorten van schuldhulpverlening en hebben meer aandacht voor het voorkomen en op tijd in beeld krijgen van problematische schulden.

Maar Klijnsma vindt ook uit de evaluatie blijken dat er verbeterpunten zijn. Daarom koppelt zij actie aan de uitkomsten, na intensief overleg met onder meer VNG, Divosa, NVVK, Sociaal Werk Nederland en cliëntenraad LCR. Die organisaties wijzen er op hoe belangrijk het is dat mensen niet zondermeer worden geweigerd bij de schuldhulpverlening. Ze wijzen op het belang van de beslagvrije voet en van een goede afstemming tussen schuldeisers. Deze aanbevelingen en de knelpunten die de Ombudsman heeft verzameld gebruikt Klijnsma voor haar actieplan. “Mensen mogen zich niet in de steek gelaten voelen. Daarom wil ik samen met heel veel betrokken partners de schuldhulpverlening toegankelijker, transparanter en professioneler maken. Daar trek ik 7,5 miljoen euro voor uit.”

De 7,5 miljoen wordt besteed aan:

1. Professionaleringsimpuls:

  • VNG, NVVK, Divosa en Sociaal Werk Nederland onderzoeken in samenwerking met LCR en met SZW en Nibud als partners de invulling van een ondersteuningsprogramma voor schuldhulpverlening in het brede sociaal domein. Dit programma richt zich op raadsleden, wethouders, beleidsmedewerkers, medewerkers in de uitvoering alsmede op cliëntenraden.
  • Deze partijen zetten ook in op professionalisering door het actualiseren van de handreiking over schuldenproblematiek ten behoeve van de wijkteams en het organiseren van leercirkels en bijeenkomsten in de arbeidsmarktregio’s.
  • Het ontwikkelen van een handreiking over de toepassing van de Algemene wet bestuursrecht in de Wgs. De handreiking zal niet alleen voor gemeenten, maar ook voor andere partijen, zoals lokale cliëntenraden, handvatten bieden om de rechtszekerheid beter te kunnen waarborgen.

2. Toegang tot gemeentelijk schuldhulpverlening

  • Om beter inzicht te krijgen in de toegankelijkheid van schuldhulpverlening start Inspectie SZW in 2016 een onderzoek waarin wordt nagegaan hoe gemeenten hier in de praktijk uitvoering aan geven.
  • Het ministerie van SZW bereidt tegelijkertijd een mogelijke aanscherping van de Wgs voor om geconstateerde blokkades betreffende de toegang tot weg te nemen. Mocht het onderzoek daartoe aanleiding geven, dan kan dat wetsvoorstel snel worden ingediend.

3. Innovatieve aanpakken

  • Gemeenten ondersteunen bij het terugdringen van problematische schulden, door via onderzoek de kennis over de effectiviteit van methoden/interventies in de schuldenaanpak te vergroten, via het al lopende meerjarige kennisprogramma “Vakkundig aan het werk”. Één van de programmalijnen waarbinnen onderzoeksubsidie kan worden aangevraagd is schuldhulpverlening en armoedebestrijding.
  • Nieuwe projecten en aanpakken van gemeenten stimuleren en bijdragen aan het verspreiden van kennis, maar ook gezamenlijk met gemeenten en partijen zoeken naar passende dienstverlening voor (nieuwe) doelgroepen.
  • Voortzetting van de subsidieregeling ter stimulering van activiteiten die een duurzame bijdrage leveren aan het tegengaan van armoede- en schuldenproblematiek in 2016 en 2017.

4. Meten is weten: registratie en de beschikbaarheid van gegevens binnen de gemeentelijke schuldhulpverlening

  • Verbeteren monitoring en benchmarking

5. Aanpassen van (aanpalende) wet- en regelgeving ten behoeve van een effectievere schuldhulpverlening

  • Breed wettelijk moratorium. Internetconsultatie loopt.
  • Besluit gegevensuitwisseling schuldhulpverlening. De VNG, Divosa en de NVVK werken uit waar en met welk doel in het proces van schuldhulpverlening welke gegevens noodzakelijk zijn. Op basis daarvan wordt bekeken wat de volgende stap is om tot een besluit te komen.
  • Per 1-7-2016 treedt het wetsvoorstel Wanbetalers in de zorg in werking. Belangrijke onderdelen van dit wetsvoorstel zijn: (a) verlaging bestuursrechtelijke premie, (b) de mogelijkheid dat een wanbetaler zonder tussenkomst van een schuldhulpverlener uit de wanbetalersregeling kan stromen als er een betalingsregeling wordt getroffen met de zorgverzekeraar en (c) de onderliggende lagere regelgeving om bijstandsgerechtigden onder bepaalde voorwaarden te laten uitstromen is in voorbereiding.

Voorlopig geen uitbreiding private schuldbemiddeling
Op de laatste pagina van de kabinetsreactie lees ik over het Vrijstellingsbesluit schuldbemiddelaars:

Wij maken van de gelegenheid gebruik hier stil te staan bij het Vrijstellingsbesluit schuldbemiddelaars. Schuldbemiddeling tegen betaling mag thans alleen worden aangeboden door gemeenten, gemeentelijke kredietbanken en bepaalde gereguleerde beroepen zoals advocaten en notarissen. Overige private partijen is het slechts toegestaan om schuldbemiddeling te verrichten indien daarvoor geen vergoeding wordt gevraagd. Het bij uw Kamer voorgehangen Vrijstellingsbesluit maakt het mogelijk dat ook deze partijen schuldbemiddeling tegen betaling mogen aanbieden. Hierdoor zouden de mogelijkheden om (problematische) schulden op te lossen voor mensen worden vergroot. Dat zou er bijvoorbeeld aan kunnen bijdragen dat de doorlooptijden van de schuldhulpverlening worden verkort. Mensen moeten dan wel kunnen rekenen op kwalitatief goede dienstverlening. Hiervoor zijn in het eerder bij uw Kamer voorgehangen Vrijstellingsbesluit schuldbemiddelaars diverse maatregelen voorgesteld. Uw vragen naar aanleiding van het voorgehangen besluit plus de nu voorliggende evaluatie geven het belang van een sterke invulling van de gemeentelijke regierol aan. De evaluatie laat bovendien zien dat de gewenste kwaliteitsbodem in de gemeentelijke schuldhulpverlening mede door alle ontwikkelingen in het sociale domein, nog niet volledig is gelegd. Het kabinet heeft hierom besloten het Vrijstellingsbesluit schuldbemiddelaars verder in procedure te brengen wanneer de kwaliteit van de gemeentelijke schuldhulpverlening dusdanig is dat gemeenten hun regierol waar kunnen maken. Het kabinet onderzoekt wanneer dat het geval is. Daarnaast zal het kabinet er bij gemeenten die daar aan toe zijn op aandringen meer gebruik te maken van de mogelijkheden die zij thans al hebben om gebruik te maken van private schuldbemiddeling.

Lees ook:

 

Nexit?

Rusholme

77 Heald Place, Rusholme, Manchester

Gareth Jones, een Britse vriend van mij, uit Wales om precies te zijn, schreef onderstaand stuk op zijn Facebook pagina. Hij beschrijft mooi wat er aan de hand is in Groot-Brittannië. De stem voor een Brexit was een protest stem. Wie in Groot-Brittanië is geweest, weet dat de verschillen tussen rijk en arm groter zijn dan in Nederland. Het niveau van de individuele sociale voorzieningen is lager. Daarnaast wordt er weinig gedaan aan bijvoorbeeld stadsvernieuwing en collectieve sociale voorzieningen. Als student woonde ik in Rusholme, toen al een achterstandswijk in Manchester. Met kapotte wegen, onkruid, kapot straatmeubilair, graffiti overal en gesloten gordijnen. Huizen zijn nauwelijks geïsoleerd. En iedereen heeft een alarm op zijn voorgevel geïnstalleerd. En tralies voor de ramen. Ruim twintig jaar na dato was ik afgelopen zomer weer in Manchester. En er was al die tijd niets gebeurd! Werkelijk niets. Ik snap dat je je dan in de steek gelaten voelt, en dat je dan een protest stem uitbrengt. De vraag of een Brexit de oplossing is voor de sociale problemen, is dan even niet aan de orde. Mooie les voor Nederland en de rest van Europa: laat de kloof tussen arm en rijk niet te groot worden!

Another lost nights sleep because of post-Brexit anxiety so I thought I’d jot down my thoughts on a visit to the “Leave” heartland.

I have just spent an evening in Blaenau Gwent at a school rugby club reunion. I have to admit I felt great trepidation as a “Remainer” after this week’s events to be going into “the belly of the beast” as it were with this region being one of the staunchest “Leave” voting areas in the UK.

I needn’t have worried of course as I was welcomed with open arms and great affection by my old school friends and teachers.

What was a poor area even when I was growing up is in a slow seemingly-inexorable decline. The mines and related heavy industry have gone to be replaced by little else. It’s hard not to appear patronising or cliched but the poverty is palpable. A town that once had enough venues for a pub-crawl long enough to ruin the must enthusiastic of drinkers is left with one pub that I’m told is “like a zoo every Monday” with near-naked drinkers in a weekly “Monday Club” competition for alcoholic oblivion.

The Pen-y-Waun, the British Legion (that my Grancha, a proud Labour councillor, friend of Nye Bevan, miner, steel-worker and veteran of WW2, strove to get built and that my Nana worked in daily as a cleaning lady), the Ex-Servicemen’s Club, Working Men’s Club, Democratic Club, Conservative Club – all long gone, demolished never to be replaced. Victims of the long, slow post-industrial decline of the region.

Before arriving I was asked by my wife not to talk politics nor to mention the referendum as feelings would be high, we were in the minority and in these parts arguments begun indoors are often settled outside in the old-fashioned style. But of course after a few beers, conversation went to that topic and what I heard was sad and distressing.

I heard from a man with two autistic children at his wits end at having to drive them weekly to Birmingham for treatment because there’s nothing closer. He voted Brexit for the NHS dividend that has now been repudiated.

Another friend retires next week but is worried now after the market “adjustment” this week that his pension will not be enough and he may need to delay retirement for several years. This was met with bafflement from others – “why will the falling pound and the drop in share values affect your pension?”. When I explained the basic economics behind it I was told in all earnestness that I should “run as MP as no-one had explained it to them before”.

Time and again I was told a leave vote had been nothing to do with Europe but had been a protest vote against the Tory government’s austerity program. Time and again I was told that they thought nothing would happen as their votes never count for anything. Sadly, time and again I was told how much they now regretted the vote and wished for a do-over.

No-one I spoke to expressed a desire to leave Europe nor had any knowledge of any trade agreements that might be broken or indeed need to be built post-Brexit. No-one I spoke with understood that countries we might model our post-brexit economy on such as Norway and Switzerland also have to implement European legislation and enforce free-movement of people in order to allow trade with Europe.

One father and son were split a-logically on “remain and leave” lines. The dad explained “My boy thought a leave vote would lose but would shake up the establishment. I told him he’s playing with fire. He regrets it now of course”.

No-one I spoke to was aware that the millions of Euros in European funding the area has received would now be forfeit.

Frankly the lack of knowledge of what they had put at stake was staggering.

Time and again the story I heard was that they wanted to give the government a black-eye and that they hadn’t really understood the consequences of what they were voting for.

My oldest friends have (once again) been sold a fake bill of goods by an establishment-elite rich enough to shrug of any economic effects of the referendum result. They have been sold a fake revolution by a raggle-taggle band of right-wingers and an un-scrupulous press. It would be glib to say I fear a revolution in the coming months or years when they realise that what they were sold will not materialise.

I do not.

These people are poorly-educated, desperately ill-prepared for this globalised economy, leaderless, disorganised, disparate, disparaged by the Tory movement as scroungers and union-rabble, abandoned by the Labour and union movements because they have no labour to speak of and therefore no one to represent their collective views and interests.

Instead I fear for their future.

They have struck out to give the political-classes a bloody nose but in doing so have mortally wounded themselves.

I see no remedy in a second referendum nor in parliament voting down the original result. The mighty democracy has spoken. The blunt referendum hammer has nailed the complex euro-issue forever.

Cameron’s establishment elite is dead – long-live Boris’ new establishment elite.

As I have been told many times in the last few days, we have made our bed and we now must lie in it.

But those who have most to lose have again been abandoned and sold down the river. The country is a vastly poorer place for it

 

UK4 UK3 UK5 UK2   UK6 UK

Blokje onderzoek

Ik kom er niet aan toe om over alle onderzoeken uitgebreid te rapporteren op mijn blog. Daarom hier een korte samenvatting van onderzoeken die de afgelopen weken werden gepresenteerd:

  • De gemiddelde schuld van een zzp’er met financiële problemen is €135.000, blijkt uit cijfers die BNR heeft opgevraagd. De cijfers zijn volgens mij afkomstig van de NVVK, maar ik kon ze zelf niet vinden in het Jaarverslag 2015 van de NVVK.
  • Mensen met lage inkomens lopen vaak meer dan € 1.000 per jaar mis doordat ze toeslagen niet aanvragen. Volgens het VARA-programma Kassa vraagt 1 op de 7 huishoudens toeslagen waar ze recht op hebben niet aan. Ze lopen daardoor gemiddeld €1.330 mis.
  • Sinds 2014 ben ik in N-Brabant betrokken bij de inkoop van jeugdzorg. Daarom lees ik met extra interesse het CPB-rapport met de conclusie: ‘Jongeren met een achtergrond in de jeugdzorg, doen na hun achttiende een groot beroep op de Wajong, bijstand en de zorg’. Voor het gemak ga ik er maar van uit, dat ook het beroep op bijzondere bijstand en schuldhulp relatief groot is.
  • Hoe langer mensen in de bijstand zitten, hoe meer zij vinden dat ze niet meer kunnen werken. De oorzaak hiervan schuilt o.a. in de vruchteloze sollicitatiepogingen en het effect van niet-werken op de gezondheid. Bron: Divosa/CBS.
  • Opgroeien in ermbarmelijke omstandigheden kan je genen veranderen en verhoogt het risico op depressies en een drugs- of alcoholverslaving. Dat blijkt uit een studie die gepubliceerd is in het wetenschappelijke vakblad Molecular Psychiatry.
  • Armoede veroorzaakt fysieke pijn. Gepubliceerd in Psychological Science.
  • Een groeiende groep mbo-leerlingen kan de schoolkosten niet betalen, nu hun ouders hiervoor sinds dit schooljaar minder geld krijgen van het Rijk. Zij zijn er maximaal ruim €550 op achteruit gegaan (Volkskrant). Lees ook op mijn blog: Bussemaker: Kindgebonden Budget compenseert afschaffing Wtos afdoende.
  • Meer dan helft mantelzorgers heeft financieel probleem (Mezzo).